Table of Contents
About money#
Thông báo lương về lúc 9:03 sáng.
Một cái rung nhẹ, một dòng số nhảy lên, và tự nhiên cả tuần tôi biết cười lịch sự hơn. Tôi hay gọi đó là “tiền an thần”: nó không làm mình thông minh hơn, nhưng làm mình dễ để yên những câu hỏi khó.
Tôi biết sai vẫn làm.
Cái sai ở đây không phải là “đi làm” (đi làm có gì sai). Cái sai là cái khoảnh khắc mình giả bộ như không có giao dịch nào đang xảy ra: mình đưa 8 tiếng mỗi ngày, đổi lại một phần an tâm.
Spoiler: nếu ai đổi “an tâm” bằng tiền, thì an tâm đó thường là hàng có hạn sử dụng.
Why we work#
Nếu gọi thẳng ra, tôi thấy chúng ta đi làm vì ba thứ rất người, và rất dễ hiểu.
Thứ nhất: vì cần sống.
Thuê nhà, tiền sửa răng, tiền thuốc, tiền bị bệnh, tiền cho bố mẹ, tiền học của con. Con người không ăn lý tưởng được.
Thứ hai: vì cần được công nhận.
Đi làm không chỉ là bán sức lao động. Nó là mua một cái nhãn: “tôi có ích”. Một cái badge, một cái title, một cái email domain, là tự nhiên mình thấy mình có chỗ đứng trên đời.
Thứ ba: vì sợ bị bỏ lại.
Ở nhà quá lâu, mình sẽ nghe rõ tiếng đồng hồ và tiếng những câu hỏi. Đi làm là cách mình làm ồn, tưởng như đang tiến lên. Đường thẳng hay vòng không quan trọng. Quan trọng là mình vẫn đang “đi”.
Ba lý do đó đều hợp lý. Vì nó hợp lý nên nó càng khó thoát.
Selling yourself to capital is selling what#
Nói “bán mình cho tư bản” nghe như một câu khẩu hiệu. Nhưng nếu bỏ chữ nghĩa đi, nó chỉ là một mô tả đời thường: ta đem một phần đời mình ra đổi lấy tiền.
Vấn đề là ta không bán một lần. Ta cho thuê theo tháng.
Cho thuê thời gian.
Cho thuê sự chú ý.
Cho thuê sự kiên nhẫn.
Cho thuê cái mặt “không sao đâu” để giữ hòa khí.
Và vì là cho thuê nên nó có điều khoản. Điều khoản thường không viết ra, nhưng ai cũng ngầm hiểu:
- Bạn sẽ có những ngày chán việc, nhưng vẫn phải tỏ ra “professional”.
- Bạn sẽ có những câu hỏi đạo đức, nhưng ưu tiên của bạn là hóa đơn cuối tháng.
- Bạn sẽ thấy hệ thống có vấn đề, nhưng hệ thống không trả lương cho “thấy”.
Tư bản, ở mức đời thường nhất, không phải một ông chủ ngồi vuốt râu cười. Nó là một cơ chế có năng lực biến thời gian sống thành chi phí vận hành.
Còn chúng ta cũng có một năng lực không kém: tự thuyết phục mình rằng “đây là bình thường”.
Tôi hay tự giễu rằng trong đầu mình có một startup vô hình, chuyên gọi vốn bằng câu: “Ráng thêm chút nữa là ổn.” Startup đó chưa bao giờ IPO, nhưng gọi vốn rất đều.
Why people split into camps and hate each other#
Nếu chỉ có chuyện “đi làm để sống”, ta đã có thể thương nhau hơn. Nhưng không. Ta chia phe.
Phe người làm văn phòng cười người làm tay chân. Phe “ngành hot” cười phe “ngành lương thấp”. Phe có tài sản cười phe thuê nhà.
Rồi trong công ty: team này ghét team kia, nhân viên ghét sếp, sếp ghét nhân viên.
Tôi nghĩ có ba động cơ chính.
Thứ nhất: khan hiếm tạo ra cuộc chiến ngang.
Khi tài nguyên khan hiếm (tiền, cơ hội, chỗ đứng), con người có xu hướng đánh nhau với người đứng cạnh mình.
Trong một căn phòng thiếu oxy, người ta giành nhau cái bình thở, chứ không có thời gian đi hỏi vì sao cửa phòng bị khóa.
Khi layoff rình rập, thăng tiến ít đi, thưởng giảm, người ta nhìn đồng nghiệp như một biến số. Không còn là “người cùng chịu”, mà là “đối thủ cùng phòng”.
Thứ hai: bản sắc là thuốc giảm đau.
Con người chịu đau giỏi hơn khi nỗi đau có tên. “Tôi thuộc phe chăm chỉ”, “tôi thuộc phe tỉnh thức”, “tôi thuộc phe thực tế”, “tôi thuộc phe nạn nhân”, “tôi thuộc phe đạo đức”.
Phe phái đôi khi không phải là lý trí. Nó là một loại thuốc giảm đau.
Và thuốc nào cũng có tác dụng phụ: nó làm ta bớt nhìn người khác như người.
Thứ ba: hệ thống rất thích chúng ta ghét nhau.
Không cần âm mưu. Chỉ cần cơ chế. Khi người lao động bận đánh nhau với nhau, họ ít thời gian nhìn lên.
Cuộc chiến ngang giúp hệ thống rẻ đi. Rẻ chi phí thương lượng. Rẻ chi phí thay thế. Rẻ cả chi phí đạo đức, vì người ta tự đổ lỗi cho nhau thay vì hỏi: “Tại sao mình phải sống như vậy?”
What the benefit actually is#
Lợi ích có hai phía.
Với hệ thống: con người được nén thành những thứ dễ đo lường.
Bạn thành headcount. Bạn thành resource. Bạn thành KPI.
Khi con người thành số, việc cắt giảm trở nên “hợp lý”. Khi con người thành KPI, việc kiệt sức trở nên “bình thường”.
Với cá nhân: ta mua được một thứ rất khó mua: cảm giác kiểm soát.
Lương về, ta thấy mình kiểm soát được tháng này. Có phe, ta thấy mình kiểm soát được thế giới. Có kẻ để ghét, ta thấy mình kiểm soát được sự bất lực.
Tôi không nói vậy để mắng ai. Tôi cũng làm y như thế.
The escape hatch for an ordinary employee#
Tôi hay gặp một câu tự trách kiểu này:
“Mình chỉ là nhân viên bình thường. Mình không ham tranh giành. Mình không muốn leo lên team lead. Vậy mình sống sao cho đỡ khổ?”
Tôi nghĩ đây là một lựa chọn tử tế, chứ không phải một sự thiếu tham vọng.
Nhưng để lựa chọn đó sống được, mình cần một thứ khác thay cho địa vị. Nếu không, mình sẽ rơi vào kiểu “không muốn leo” nhưng vẫn bị so sánh giết chết mỗi ngày.
Tôi tìm được một cái khung khá hợp khi đọc một bài về chuyện “reset cuộc đời trong 1 ngày” (link: https://tramdoc.vn/tin-tuc/cach-sua-lai-toan-bo-cuoc-doi-ban-chi-trong-1-ngay-nGGl6W.html).
Ý tôi rút ra, nói ngắn gọn:
- Thay vì cố sửa hành vi, hãy sửa cái “kiểu người” mình đang tin là mình phải trở thành.
- Mục tiêu không chỉ là đích đến, nó là một “lăng kính” khiến ta nhìn đời theo một kiểu.
Và ở đây tôi mượn thêm một mẩu Phật pháp theo nghĩa thực dụng: giải thoát là bớt dính.
Không phải bớt dính để thành một người vô cảm. Là bớt dính để cái tâm mình không bị lôi đi bằng mỗi lời khen chê.
Bạn có thể làm một nhân viên “bình thường”, nhưng không tầm thường:
- Làm việc có tay nghề, đáng tin.
- Không gây drama.
- Về nhà vẫn còn phần đời cho mình.
Lối thoát, với tôi, có ba hướng. Bạn có thể chọn cả ba, nhưng ưu tiên khác nhau.
1) Keep the job, lose the anguish#
Đây là “giải thoát” cấp độ một: vẫn làm, vẫn nhận lương, nhưng bớt bị kéo bởi so sánh.
Việc khó nhất không phải là công việc. Việc khó nhất là cái tâm lúc ngồi trong công việc.
Một vài nguyên tắc tôi thấy hữu ích:
- Phân biệt rõ: “Tôi làm tốt” khác “Tôi có giá trị”.
- Tự nhắc: cảm xúc khó chịu là một hiện tượng, không phải một bản án.
- Khi bị kích hoạt (bị chê, bị coi thường, bị bỏ qua), hãy chậm lại 10 giây trước khi phản ứng.
Nếu nghe giống thiền, thì đúng là thiền. Nhưng phiên bản công sở của thiền chỉ là: đừng để bản ngã lái máy.
2) Optimise for more time (cut demand, gain freedom)#
Nếu bạn không muốn leo thang địa vị, bạn vẫn cần “đòn bẩy” khác. Đòn bẩy của người không leo là: giảm mức lệ thuộc.
Vài việc rất đời:
- Biết mình cần bao nhiêu tiền để “đủ” (không phải để khoe).
- Tạo một quỹ dự phòng để bạn có quyền nói “không” khi cần.
- Nâng tay nghề ở mức đủ để không bị lệ thuộc một nơi.
Đây không phải “tự do tài chính”. Đây là “tự do tối thiểu”: đủ để thở.
Trong Phật pháp, khổ nhiều khi đến từ tham. Nhưng “tham” không chỉ là tham tiền. Nó là tham cảm giác an toàn tuyệt đối.
An toàn tuyệt đối không có. Chỉ có bớt phụ thuộc.
3) Dare to change workplace (without burning bridges)#
Không leo chức không có nghĩa là bạn phải chịu mọi môi trường.
Có những nơi văn hóa độc hại, KPI dùng để đánh người, và “tận tâm” được hiểu là “không được quyền mệt”.
Trong những nơi đó, thực hành tâm linh chỉ giúp bạn chịu đựng giỏi hơn. Chịu đựng giỏi hơn chưa chắc là giải thoát.
Đổi môi trường làm việc là một hành động có thể rất tỉnh:
- Bạn không bỏ đi trong tức giận.
- Bạn chuẩn bị đường lui.
- Bạn giữ quan hệ tử tế.
- Bạn rời đi vì hiểu giới hạn của mình.
Giải thoát không phải là thắng. Giải thoát là biết lúc nào không cần đánh nữa.
Closing#
Thông báo lương vẫn sẽ rung.
Tôi vẫn sẽ mừng, kiểu mừng của người vừa được thở thêm một tháng.
Nhưng nếu có thể, tôi muốn mình nhớ một điều: mình đi làm để sống, không phải sống để đi làm.
Và nếu đã phải cho thuê thời gian, thì ít nhất đừng cho thuê luôn cái tâm.
Cuộc đời nhiều khi không tàn nhẫn. Nó chỉ rất giỏi bắt mình tàn nhẫn với nhau.
Tôi thì chắc vẫn đi làm. Nhưng cố gắng đừng biến mình thành một người chỉ biết cười khi tiền về.